Trước khi những mảnh gốm thô đầu tiên của nền văn hóa Jōmon được nặn nên, quần đảo Nhật Bản đã trải qua một chương dài, trầm hùng và đầy thách thức trong lòng kỷ Băng Hà. Đó là Thời kỳ Đồ đá cũ Nhật Bản (後期旧石器時代 - Japanese Paleolithic Period).
Dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, kỷ nguyên sơ khai này không phải là những huyền thoại mơ hồ, mà là một bức tranh sống động được khôi phục từ các tầng tro bụi núi lửa, những công cụ đá sắc bén và dấu vết của các loài đại động vật đã tuyệt chủng.
1. Khung thời gian và Căn cứ địa tầng (Tephrochronology)
Kỷ nguyên sơ khai nhất của nước Nhật được khoa học xác định bắt đầu từ khoảng 40.000 đến 35.000 năm trước và kéo dài cho đến khoảng 15.000 năm trước – thời điểm chuyển giao sang sơ kỳ Jōmon.
Khác với nhiều nơi trên thế giới, việc xác định niên đại khảo cổ tại Nhật Bản có một "vũ khí" khoa học cực kỳ chính xác: Địa tầng học tro lửa (Tephrochronology). Do nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương, các đợt phun trào núi lửa cổ đại đã phủ lên quần đảo những lớp tro bụi đặc trưng.
Tiêu biểu nhất là lớp tro núi lửa Aira-Tanzawa (AT), kết quả từ siêu phun trào tại rãnh Caldera Aira (Kyushu) cách đây khoảng 29.000 – 30,000 năm. Bất kỳ công cụ đá nào được tìm thấy nằm dưới lớp tro AT này đều được khẳng định một cách tuyệt đối là có niên đại trước 30.000 năm.
Sau sự kiện chấn động về vụ giả mạo khảo cổ của Shinichi Fujimura năm 2000, giới khoa học Nhật Bản đã siết chặt các quy trình kiểm định. Hiện nay, các niên đại được công nhận đều dựa trên phương pháp Cacbon phóng xạ đại tầng chuẩn hóa và Quang phát quang kích thích (OSL).
2. Địa lý sinh thái: Khi quần đảo chưa bị cô lập
Trong suốt thời kỳ Đồ đá cũ, Trái Đất nằm trong giai đoạn cực hạn của kỷ băng hà cuối cùng (Last Glacial Maximum - LGM). Mực nước biển thấp hơn hiện tại khoảng 120 mét, biến bản đồ Đông Á trở nên hoàn toàn khác biệt:
Lối vào phía Bắc: Đảo Hokkaido kết nối trực tiếp với bán đảo Sakhalin và lục địa Siberia qua các dải đất cạn.
Lối vào phía Nam: Đảo Kyushu, Honshu và Shikoku gắn liền với nhau thành một hòn đảo lớn, đôi khi xuất hiện các dải đất chuỗi đảo kết nối với bán đảo Triều Tiên và đại lục Trung Hoa.
Quần đảo Nhật Bản lúc bấy giờ là một vùng bình nguyên lạnh giá, bao phủ bởi những cánh rừng thông rừng tùng ôn đới xen lẫn đồng cỏ. Đây là thiên đường của các loài đại động vật kỷ Băng Hà di cư từ lục địa sang: Voi cổ đại Naumann (Palaeoloxodon naumanni), Hươu khổng lồ Yabe (Sinomegaceros yabei) và voi Ma-mút ở phía bắc.
3. Những bước chân đầu tiên và cuộc săn tìm sinh tồn
Vào khoảng 38.000 năm trước, những nhóm người tinh khôn (Homo sapiens) đầu tiên đã theo chân các đàn thú lớn di cư vào vùng đất này.
Các nhà khảo cổ học chia các tuyến di cư thành hai luồng chính dựa trên đặc trưng công cụ đá:
Tuyến phía Bắc (từ Siberia xuống): Mang theo kỹ nghệ chế tác lưỡi đá lớn (blades), tối ưu cho việc săn bắn động vật lớn trên đồng cỏ lạnh.
Tuyến phía Nam (từ lục địa Trung Hoa qua dải đất phía Nam): Mang theo công cụ đá có cạnh răng cưa, thích hợp cho việc sinh tồn trong rừng và hái lượm.
Di chỉ Hồ Nojiri (tỉnh Nagano) là một minh chứng khoa học rực rỡ cho thời kỳ này. Tại đây, người ta đã tìm thấy xương voi Naumann và hươu khổng lồ Yabe mang dấu vết bị chặt xẻ bằng công cụ đá của con người từ 37.000 năm trước. Họ sống đời du mục, di chuyển liên tục theo mùa để săn bắt, hái lượm và chưa hề biết đến việc làm đồ gốm hay định cư lâu dài.
4. Sự độc đáo mang tính tiên phong toàn cầu về công nghệ
Mặc dù thuộc thời kỳ Đồ đá cũ, cư dân cổ đại Nhật Bản lại sở hữu một tư duy công nghệ vượt trước thời đại. Nhật Bản là một trong những nơi phát hiện ra công cụ đá mài nhẵn toàn phần (Edge-ground stone axes) sớm nhất trên thế giới, có niên đại lên tới 30.000 năm TCN (tìm thấy tại di chỉ Hinatabayashi B, tỉnh Nagano và di chỉ Iwajuku).
Thông thường, công nghệ mài đá chỉ xuất hiện ở thời kỳ Đồ đá mới (khoảng 10.000 năm TCN) gắn liền với nông nghiệp. Việc người Đồ đá cũ Nhật Bản biết mài đá từ 30.000 năm trước để làm rìu chặt cây, xẻ thịt cho thấy họ đã sớm làm chủ các kỹ thuật cơ học phức tạp để sinh tồn trong môi trường rừng ôn đới đậm đặc.
Đến cuối thời kỳ này (khoảng 20.000 năm trước), khi khí hậu đạt đỉnh lạnh, họ phát triển đỉnh cao kỹ nghệ mảnh tước siêu nhỏ (Microblade technology). Những lưỡi đá nhỏ như dao cạo được ghép vào xương hoặc gỗ để làm thành những ngọn lao phóng tầm xa hiệu quả.
5. Dấu vết nhân học: Họ là ai?
Do đất đai Nhật Bản có tính axit rất cao (hệ quả từ tro núi lửa), xương người cổ đại hầu như bị phân hủy hoàn toàn, khiến tư liệu nhân học cực kỳ khan hiếm. Tuy nhiên, một số trường hợp ngoại lệ tại vùng núi đá vôi đã cứu rỗi các nhà khoa học.
Hóa thạch người Minatogawa (港川人): Được phát hiện tại Okinawa, có niên đại khoảng 18.000 - 20.000 năm trước. Đây là bộ xương người cổ đại nguyên vẹn nhất tại Đông Á thời kỳ này.
Phân tích nhân học và cấu trúc răng cho thấy người Minatogawa có những đặc điểm nguyên thủy gần gũi với các quần thể cổ xưa ở Đông Nam Á (nhóm Sundadont) và hoàn toàn khác biệt với nhóm người Sinodont (Trung Hoa đại lục sau này). Các nghiên cứu di truyền học hiện đại ước tính rằng, người Nhật ngày nay vẫn mang trong mình khoảng 10% đến 20% mã di truyền di sản trực tiếp từ quần thể Đồ đá cũ - Jōmon sơ khai này.
Khi thế Pleistocen khép lại, Trái Đất ấm dần lên, các loài đại động vật biến mất và biển dâng cắt đứt các dải đất liền, cô lập Nhật Bản thành một quần đảo. Những con người gan góc của thời kỳ Đồ đá cũ, bằng việc làm chủ lửa và đá mài, đã đứng vững trước thiên tai núi lửa và băng giá, đặt nền móng sinh học và văn hóa vững chắc để bước vào thời kỳ Thằng Văn (Jōmon) – kỷ nguyên của gốm sứ và định cư.
Nguồn tư liệu khoa học tham khảo chính:
Tạp chí khoa học Nature Communications (Nghiên cứu về tiến hóa công nghệ đá của Đại học Nagoya).
Hệ thống dữ liệu khảo cổ học Nhật Bản từ Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Quốc gia Nara (Nabunken).
Các báo cáo khảo cổ địa tầng tro lửa (Tephrochronology) của Hiệp hội Nghiên cứu Thời kỳ Đồ đá cũ Nhật Bản (JSUPR).
